سیستم نظارتی آژانس

سیستم نظارتی آژانس

از زمان تاسیس آژانس در سال 1957، سیستم پادمان‌های آن به عنوان ابزار ضروری عدم تکثیر هسته‌ای و همکاری صلح‌آمیز هسته‌ای عمل کرده است. معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، انعقاد موافقت نامه‌های پادمانی جامع با آژانس توسط کشورهای غیرهسته‌ای عضو را اجباری می‌داند. از این رو، تمامی مواد هسته‌ای این کشورها تحت پادمان‌های آژانس قرار می‌گیرد. بازرسی‌های در محل آژانس از ابزارهای مهم آن برای تایید پایبندی کشورهای عضو NPT به تعهدات آنان است.

 انواع موافقت‌نامه‌های پادمانی[2] آژانس

پادمان‌های آژانس برای ارزیابی صحت و کامل بودن اظهارنامه‌های کشورهای عضو در مورد مواد و فعالیت‌های هسته‌ای آنان، ایجاد شده‌اند. اقدامات نظارتی، شامل بازرسی‌های در محل می‌باشند. اساسا، دو دسته اقدامات مطابق با موافقت‌نامه‌های پادمانی یک کشور عضو انجام می‌شود:

  • یک دسته مربوط به تایید گزارشات مربوط به مواد و فعالیت‌های هسته‌ای اظهار شده کشور عضو است که بر طبق «موافقت‌نامه‌های پادمانی جامع» صورت می‌گیرد.
  • دسته دیگر، اقدامات بیشتری را برای تقویت قابلیت‌های بازرسی آژانس اضافه می‌کند. این اقدامات تحت عنوان «پروتکل الحاقی» شناخته می‌شوند که آژانس را قادر می‌سازد نه تنها در موارد انحراف مواد هسته‌ای اظهار شده، بلکه از فعالیت‌های اظهار نشده نیز بازرسی نماید.

سه نوع موافقت‌نامه پادمانی آژانس به شرح زیر می‌باشد:

موافقت‌نامه‌های پادمانی جامع (INFICIRC/153)

تمامی موافقت نامه‌های پادمانی جامع بین کشورهای غیرهسته‌ای و آژانس، براساس ماده 3 NPT منعقد شده‌اند. هر یک از این موافقت نامه‌ها براساس سند INFICIRC/153 منعقد شده‌اند که کشور عضو را ملزم می‌کند پادمان‌های آژانس را نسبت به تمامی مواد شکافت پذیر منبع یا ویژه خود بپذیرند. این موافقت نامه‌ها، کشور عضو را ملزم می‌کنند که سیستم کنترل و شمارش مواد تحت پادمان را ایجاد کنند.

دولت ایران نیز موافقت نامه پادمانی جامع با آژانس را در 19 ژوئن 1973 امضا کرد که تحت سند شمارهINFICIRC/214 در دبیرخانه آژانس به ثبت رسیده است و از تاریخ 15 مه 1974 نیز، پس از تحویل سند تصویب مجلس شورای ملی به آژانس، به اجرا درآمده است.

 موافقت نامه‌های پادمانی INFICIRC/66

آژانس در برخی از کشورها پادمان‌هایی را اعمال می‌کند که جامع نیستند، اما ناظر به برخی موارد خاص هستند. این موافقت نامه‌های پادمانی که براساس سند INFICIRC/66 اعمال می‌شوند، مواد هسته‌ای، مواد غیرهسته‌ای (مانند آب سنگین)، تاسیسات و تجهیزاتی که باید تحت پادمان قرار گیرند را مشخص می‌کنند. تحت چنین موافقت نامه‌هایی، آژانس ملزم است که از عدم انحراف مواد و اقلام مشخص شده به مقاصد نظامی، اطمینان حاصل نماید.

 پروتکل الحاقی[3] (INFICIRC/540)

پروتکل الحاقی به منظور تقویت کارآمدی و بهبود کارآیی نظام پادمان‌های آژانس در 15 مه 1997 توسط شورای حکام به تصویب رسید. کشورهایی که دارای موافقت نامه پادمانی جامع با آژانس باشند، می‌توانند این پروتکل را نیز منعقد نمایند. لازم الاجرا شدن پروتکل برای کشور عضو مربوطه منوط به تصویب آن در مجالس قانونگذاری است. هرچند برخلاف INFICIRC/153، پیوستن به این پروتکل داوطلبانه می‌باشد، اما نحوه عملکرد آژانس و کشورهای غربی و آمریکا به گونه‌ای بوده است که آنرا اجباری نشان می‌دهد. آژانس از طریق پروتکل الحاقی دسترسی کاملتری به کل فعالیت‌های مرتبط با امور هسته‌ای کشورهای عضو خواهد داشت و قادر خواهد بود که از فعالیت‌های اظهار نشده نیز بازرسی نماید[4].

 انواع بازرسی‌های آژانس

آژانس، سه نوع بازرسی متفاوت براساس موافقت نامه‌های پادمانی جامع و یک نوع بازرسی براساس پروتکل الحاقی انجام می‌دهد:

  •  بازرسی موقت[5]: آژانس از طریق این بازرسی، گزارش اولیه دولت عضو در مورد مواد هسته‌ای، تغییرات حاصله از زمان ارائه گزارش اولیه و انتقال بین‌المللی مواد هسته‌ای را بررسی و مورد نظارت قرار می‌دهد.
  •  بازرسی معمولی[6]: آژانس، اغلب از این بازرسی بهره می‌گیرد و مراتب را یک هفته قبل از اعزام بازرسان کتباً به اطلاع دولت عضو خواهد رساند. براساس ماده 72 موافقت نامه پادمانی جامع، آژانس بازرسی معمولی را برای بررسی موارد ذیل انجام می‌دهد:
    • بررسی موقعیت، مشخصات، مقدار و ترکیبات مواد هسته‌ای تحت پادمان؛
    • بررسی اطلاعات مربوط به مواد حسابرسی نشده و اختلاف صادرات و واردات و هرگونه خطا در سیاهه مواد هسته‌ای؛
    • تطبیق گزارش‌ها و اظهارنامه‌های دولت عضو با سوابق و فعالیت‌های موجود. این بازرسی محدود به اماکن و تاسیساتی است که شامل مواد هسته‌ای هستند و دولت عضو آنها را اظهار می‌کند.
  •  بازرسی ویژه[7]: اگر اطلاعات ارائه شده به آژانس توسط دولت عضو یا کسب شده از بازرس‌های معمولی برای انجام مسئولیت‌های آژانس تحت موافقت نامه‌های پادمانی ناکافی باشد، می‌تواند از بازرسی ویژه استفاده نماید. اگر بازرسی ویژه بر مبنای ماده 77 موافقت نامه پادمان جامع انجام شود، کسب رضایت دولت بازرسی شونده توسط آژانس الزامی است و چنانچه توافق حاصل نشد، آژانس می‌تواند بر مبنای ماده 18 موافقت نامه‌ و با تصویب شورای حکام بازرسی ویژه را انجام دهد. در این صورت، انجام بازرسی منوط به رضایت دولت بازرسی شونده نمی‌باشد. در هر صورت، آژانس در بازرسی ویژه به اطلاعات و مکان‌هایی فراتر از آنچه که در موافقت نامه‌ پادمانی جامع مقرر شده است، دسترسی پیدا می‌کند.
  •  بازرسی‌های پروتکل الحاقی: براساس پروتکل الحاقی، بازرسی حق آژانس است و نیازی به تصویب شورای حکام (برخلاف بازرسی ویژه) ندارد. از طرف دیگر، آژانس در بازرسی‌های خود بر مبنای پروتکل الحاقی حق دارد به هر مکانی که جهت انجام وظایف خود ضروری می‌داند دسترسی پیدا کند. این نوع بازرسی بیشتر برای فعالیت‌های اظهار نشده طراحی شده است و درواقع می‌توان از آن به «بازرسی‌های سرزده» تعبیر کرد.

 اقدامات آژانس در قبال تخلف دولت‌های عضو معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای

آژانس در قبال تخلف دولت‌های عضو NPT با توجه به شدت و ضعف و نوع تخلفی که مرتکب می‌شوند، اقدامات بازدارنده‌ای را در اساسنامه خود به شرح زیر پیش‌بینی کرده است:

  • تعلیق حق رای: طبق ماده 19 اساسنامه، در صورت عدم پرداخت حق عضویت و تعهدات مالی از سوی دولت‌های عضو، از حق رای در ارگانهای آژانس محروم خواهند شد.
  • تعلیق حقوق و مزایا: طبق ماده 19 اساسنامه، چنانچه عضوی دائما مفاد اساسنامه یا موافقت نامه پادمان که به موجب اساسنامه و NPT منعقد شده را نقض نماید، در صورتی که شورای حکام تقاضای تعلیق عضویت دولت عضو را داشته باشد و این پیشنهاد مورد موافقت اکثریت دو سوم کنفرانس عمومی قرار گیرد، حقوق و امتیازات دولت عضو به حالت تعلیق درخواهد آمد.
  • تعلیق امتیازات و گزارش به شورای امنیت سازمان ملل متحد: طبق ماده 12 اساسنامه، چنانچه یکی از دولت‌های عضو غیر هسته‌ای، اهداف اصلی NPT را نقض کند و تاسیسات و مواد هسته‌ای در اختیار خود را جهت تولید سلاح یا دیگر ادوات انفجاری هسته‌ای بکار گیرد و یا با نقض ماده 2 معاهده، سلاح هسته‌ای تولید کند یا اقداماتی را معمول دارد که بازرسان آژانس نتوانند پایبندی دولت مزبور را به تعهدات خود تایید کنند، ضمن تعلیق حق عضویت و امتیازات دولت عضو، ممکن است کمک‌های ارائه شده از سوی آژانس به او نیز مسترد گردد و مراتب تخلف از سوی شورای حکام به شورای امنیت، مجمع عمومی سازمان ملل، کنفرانس عمومی و دولت‌های عضو اعلام شود. عدم پایبندی توسط بازرسان به مدیرکل آژانس و از طریق وی به شورای حکام گزارش می گردد.


[1] این مطلب از این منبع اخذ شده است: آشنایی با معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای و پروتکل الحاقی، کاظم غریب آبادی، انتشارات موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران، 1383.
[2] Safegurds Agreement
[3] Additional Protocol
[4] برای مطالعه بیشتر در زمینه پروتکل الحاقی، به فصل سوم مراجعه نمایید.
[5]   Ad Hoc Inspection
[6] Rutine Inspection
[7]  Special Inspection

 

دیدگاه‌ها بسته هستند.