سوابق و اهداف آژانس

سوابق و اهداف آژانس

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سال 1957 در پاسخ به نگرانی عمیق و انتظارات ناشی از کشف انرژی هسته‌ای، ایجاد شد. پیدایش آژانس با طرح «اتم برای صلح»[2] آیزنهاور ـ رئیس جمهور وقت ایالات متحده ـ که در 8 دسامبر 1953 به مجمع عمومی سازمان ملل متحد ارائه شد، ارتباط نزدیکی دارد. این ایده‌ها، به شکل‌گیری اساسنامه آژانس که 81 کشور در اکتبر 1956 آنرا به تصویب رساندند، کمک کردند. اساسنامه سه رکن کاری آژانس، یعنی نظارت و امنیت هسته‌ای، ایمنی هسته‌ای و انتقال فناوری را تشریح می‌کند. آژانس، یکی از موسسات تخصصی مستقل سازمان ملل متحد به شمار می‌آید که گزارش فعالیت‌های خود را سالانه به مجمع عمومی ارائه می‌کند.

در سالهای پس از ایجاد آژانس، فضای سیاسی و فنی به گونه‌ای تغییر کرد که در سال 1958، آژانس از لحاظ سیاسی قادر نبود که برخی از وظایف اساسی خود را بر طبق اساسنامه به انجام رساند. اما، بعد از بحران موشکی کوبا در سال 1962، ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی (سابق) سعی کردند به توافقات مشترکی در زمینه کنترل سلاح‌های هسته‌ای برسند.

به موازات اینکه کشورهای بیشتری در زمینه کسب تکنولوژی پیشرفته هسته‌ای موفق می‌شدند، نگرانی‌ها از اینکه این کشورها دیر یا زود به سلاح‌های هسته‌ای دست خواهند یافت، عمیق‌تر می‌شد، به ویژه از زمانی که دو کشور دیگر، فرانسه در 1960 و چین در 1964، به «کلوپ هسته‌ای» پیوستند. از اینرو، حمایت گسترده‌ای برای ایجاد ابزارها و تعهدات بین‌المللی و حقوقی در پادمان‌های جامع به منظور توقف گسترش بیشتر سلاح‌های هسته‌ای و اقدام در راستای نابودی این سلاح‌ها وجود داشت.

معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) در سال 1968 به این منظور ایجاد شد. NPT، اساسا تعداد کشورهای هسته‌ای را به پنج کشور (آمریکا، روسیه، انگلستان، فرانسه و چین) محدود می‌کند. کشورهای دیگر موظفند که گزینه سلاح‌های هسته‌ای را فراموش کنند و موافقت نامه‌های پادمانی جامع را با آژانس در مورد فعالیت‌ها و مواد هسته‌ای خود منعقد نمایند[3].

در اساسنامه آژانس، اهداف آن اینگونه بیان شده است:

  • 1.تشویق و مساعدت به تحقیق و گسترش مطالعات علمی در مورد انرژی اتمی برای استفاده صلح‌آمیز در سراسر جهان، ایجاد تسهیلاتی برای کشورهای عضو، فراهم کردن امکانات و خدمات برای تحقیق یا گسترش توصیه‌های علمی برای استفاده از انرژی اتمی در امورغیرنظامی؛
  • 2.ارائه پیشنهادها و تسهیلات مورد نیاز برای تحقیق و توصیه‌های ضروری در کاربرد انرژی اتمی در راه صلح و رفاه بشر در جهان؛
  • 3.فراهم کردن اطلاعات مربوط به تغییرات علمی و فنی مورد استفاده صلح‌آمیز از اتم؛
  • 4.ارتقاء و تربیت کارشناسان مجرب و متخصص برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی اتمی؛
  • 5.ایجاد موارد ایمنی برای اطمینان ازکاربرد مواد، خدمات، تسهیلات و اطلاعات در مورد انرژی اتمی در مصارف صلح جویانه؛
  • 6.فراهم کردن امکانات، مشاوره و ایجاد ارتباط با ارگان‌های سازمان ملل متحد و آژانس‌های تخصصی مربوط به آن در مورد استانداردهای ایمنی برای حفاظت از سلامت بشر در مقابل عوامل تهدید کننده حیات و ارائه توصیه‌هایی در این باره و تقاضا از کلیه کشورهای عضو مبنی بر هماهنگ کردن فعالیت‌های خود در موارد مذکور با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی؛
  • 7.فراهم آوردن تسهیلات و امکانات لازم برای استفاده صحیح از اتم در زندگی انسان، گیاه و غیره.

در مجموع، می‌توان گفت هدف آژانس بر دو محور کلی نهاده شده است: یکی استفاده صلح  جویانه از انرژی اتمی و ترویج و توسعه آن در راه صلح، بهداشت، ترقی و رفاه در سراسر جهان و دیگری اطمینان از این موضوع که انرژی هسته‌ای صرف مقاصد و هدف‌های نظامی نخواهد شد[4].

 ماموریت آژانس که در «بیانیه ماموریت» آن آمده است ، به شرح ذیل می‌باشد:

  • 1.آژانس، یک سازمان مستقل، فرا دولتی، علمی و فنی درون خانواده سازمان ملل متحد است که به عنوان نقطه تماس جهانی در زمینه همکاری هسته‌ای عمل می‌کند؛
  • 2.آژانس، به اعضای خود در چارچوب اهداف اجتماعی و اقتصادی در برنامه‌ریزی و استفاده از علم و فناوری هسته‌ای برای مقاصد صلح‌آمیز از قبیل تولید الکتریسیته کمک می‌کند و انتقال چنین دانش و فناوری را به شیوه‌ای پایدار به کشورهای عضو در حال توسعه تسهیل می‌کند.
  • 3.آژانس، به توسعه استانداردهای ایمنی هسته‌ای می‌پردازد و براساس این استانداردها، ایمنی در استفاده از انرژی هسته‌ای، حفاظت از سلامت بشری و محیط زیست در مقابل تشعشعات یونی را ارتقاء می‌بخشد.
  • 4.آژانس، از طریق سیستم بازرسی خود، پایبندی کشورهای عضو به تعهدات خود تحت NPT و دیگر موافقت‌نامه‌های عدم گسترش مبنی بر استفاده از مواد و تاسیسات هسته‌ای برای مقاصد صلح‌جویانه را مورد نظارت و بازرسی قرار می دهد[5].


[1] این مطلب از این منبع اخذ شده است: آشنایی با معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای و پروتکل الحاقی، کاظم غریب آبادی، انتشارات موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران، 1383.
[2] آیزنهاور، رئیس جمهور وقت آمریکا، در سخنرانی خود نزد مجمع عمومی سازمان ملل متحد در 8 دسامبر 1953 به خطرات هسته‌ای و ضرورت استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای اشاره نمود. وی در این سخنرانی، ضرورت تاسیس یک آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای تسهیل استفاده از انرژی هسته‌ای و کمک به دیگر کشورها در این زمینه را مورد تاکید قرار داد. در واقع، این برنامه آیزنهاور برای کمک به اروپای غربی در نظر گرفته شده بود. برای مطالعه متن کامل سخنرانی آیزنهاور، مراجعه کنید به:
www.iaea.org/about/history_speech.html
[3] برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه به آدرس اینترنتی ذیل رجوع نمایید:
History of the IAEA, available at: www.iaea.org/about/history.html
[4] نسرین مصفا و دیگران، راهنمای سازمان ملل متحد، جلد دوم، تهران: موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1374، ص 348.
[5] Mission Statement, available at: www.iaea.org/about/mission.html.

دیدگاه‌ها بسته هستند.