آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

اهداف و وظائف

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سال 1957، در پاسخ به نگرانی عمیق و انتظارات ناشی از کشف انرژی هسته‌ای، ایجاد شد. اهداف آژانس در اساسنامه آن این‌گونه بیان شده‌است:

  • - تشویق و مساعدت به تحقیق و گسترش مطالعات علمی در زمینه انرژی اتمی برای استفاده صلح‌آمیز در سراسر جهان، ایجاد تسهیلاتی برای کشورهای عضو، فراهم کردن امکانات و خدمات برای تحقیق یا گسترش توصیه‌های علمی برای استفاده از انرژی اتمی در امورغیرنظامی.
  • - ارائه پیشنهادها و تسهیلات مورد نیاز برای تحقیق و توصیه‌های ضروری در کاربرد انرژی اتمی در راه صلح و رفاه بشر در جهان.
  • - فراهم کردن اطلاعات مربوط به تغییرات علمی و فنی مورد استفاده صلح‌آمیز از اتم.
  • - پیشرفت و تربیت کارشناسان مجرب و متخصص برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی اتمی.
  • - ایجاد موارد ایمنی برای اطمینان از کاربرد مواد، خدمات، تسهیلات و اطلاعات درمورد انرژی اتمی در مصارف صلح‌جویانه.
  • - فراهم کردن امکانات، مشاوره و ایجاد ارتباط با ارگان‌های سازمان ملل متحد و آژانس‌های تخصصی مربوط به آن درباره استانداردهای ایمنی برای حفاظت از سلامت بشر در مقابل عوامل تهدیدکننده حیات و ارائه توصیه‌هایی در این باره و تقاضا از کلیه کشورهای عضو مبنی بر هماهنگ‌کردن فعالیت‌های خود در موارد مذکور با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی.
  • - فراهم آوردن تسهیلات و امکانات لازم برای استفاده صحیح از اتم در زندگی انسان، گیاه و نظایر آن.

مأموریت آژانس برابر “بیانیه ماموریت” آن که پس از انعقاد NPT تنظیم شد، به شرح زیر می‌باشد:

  • - آژانس یک سازمان مستقل، فرادولتی، علمی و فنی درون خانواده سازمان ملل متحد است که به‌عنوان نقطه تماس جهانی در زمینه همکاری هسته‌ای عمل می‌کند.
  • - آژانس به اعضای خود درچارچوب اهداف اجتماعی و اقتصادی در برنامه‌ریزی و استفاده از علم و فناوری هسته‌ای برای مقاصد صلح‌آمیز از قبیل تولید الکتریسیته کمک می‌کند و انتقال چنین دانش و فناوری را به‌شیوه‌ای پایدار به کشورهای عضو درحال توسعه تسهیل می‌کند.
  • - آژانس به توسعه استانداردهای ایمنی هسته‌ای می‌پردازد و براساس این استانداردها، ایمنی در استفاده از انرژی هسته‌ای، حفاظت از سلامت بشری و محیط‌زیست درمقابل تشعشعات یونی را ارتقاء می‌دهد.
  • - آژانس از طریق سیستم بازرسی خود، پایبندی کشورهای عضو به تعهدات خود تحت NPT و دیگر موافقت‌نامه‌های عدم گسترش مبنی بر استفاده از مواد و تأسیسات هسته‌ای برای مقاصد صلح‌جویانه را مورد نظارت و بازرسی قرار می‌دهد.

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، دارای ارکان زیر است:

  • - کنفرانس عمومی
  • - شورای حکام
  • - دبیرخانه

شورایح کام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

این شورا متشکل از 35 عضو از کشورهای عضو آژانس می‌باشد. شورای حکام سالانه پنج بار تشکیل جلسه می‌دهد و وظایفی از قبیل بررسی گزارش‌های ارائه شده پیرامون موضوعاتگوناگون مربوط به وظایف شورا، بررسی برنامه و بودجه، گزارش‌های کنفرانس عمومی وتصویب توافق‌نامه‌ها و پادمان‌ها را برعهده دارد و در عین حال، توصیه‌های لازم را بهکنفرانس‌ها و اجلاس عمومی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی می‌کند. شورای حکام علاوه بر تشکیل پنج جلسه در طول سال، در صورت نیاز جلساتفوق‌العاده نیز برگزار می‌کند. جلسات ظرف 48 ساعت پس از اعلام کنفرانس عمومی به‌ضرورت تشکیل نشست و بنابر درخواست رئیس، معاون و یا اعضای آن صورت می‌پذیرد. جلسات عمومی وخصوصی شورا با حضور دو سوم اعضاء به حدنصاب می‌رسد و هریک از اعضاء دارای یک حقرأی هستند. دبیرکل سازمان ملل یا نماینده وی بدون داشتن حق رأی می‌توانند در جلسات شورای حکام آژانس بین‌المللی که با سازمان ملل مرتبط است، شرکت کنند. شورای حکام می‌تواند هرکشوری را که عضو آژانس استاما در این شورا عضویت ندارد، به جلسات خود دعوت کند. تصویب قطعنامه در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای بهسه شیوه انجام می‌گیرد. این شیوه‌ها عبارتند از: اجماع، رأی‌گیری بین اعضا، بدون رأی‌گیری. هنگامی که اعضای شورای حکام در زمینه تصویب قطعنامه‌ای اتفاق‌نظرداشته باشند، قطعنامه‌ با اجماع به‌تصویب می‌رسد. درصورتی که اعضاء اتفاق نظرنداشته باشند و حداقل یکی از اعضا برای تصویب قطعنامه خواهان رأی‌گیری باشد، داخلجلسه رأی‌گیری رسمی انجام می‌شود و با اکثریت آراء قطعنامه به‌تصویب می‌رسد. در حالت دیگر، درصورتی که هیچ یک از اعضای شورا خواهان رأی‌گیری رسمی نباشند، رئیسجلسه به‌طور غیررسمی اقدام به رأی‌گیری می‌کند. این بدان معناست که رئیس جلسهکه از پیش و در مذاکره با اعضاء از رأی آنان مطلع شده، درصورت موافقت أکثر اعضاءقطعنامه را تصویب شده اعلام می‌کند و اگر مخالفتی اعلام نشود، قطعنامه به‌تصویبنهایی می‌رسد. شایان ذکر است که مهم ترین وظیفه شورای حکام، بررسی وضعیت کشورهای عضو معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT ) دررابطه با اجرای تعهدات آنان وفق گزارش‌های دبیرخانه آژانس می‌باشد.

مکانیسم ‌های نظارتی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

از زمان تأسیس آژانس در سال 1957، سیستم پادمان‌های آن به‌عنوان ابزار ضروری عدم اشاعه هسته‌ای و همکاری صلح‌آمیز هسته‌ای عمل کرده‌است. معاهد‌ه منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای انعقاد موافقت‌نامه‌های پادمانی جامع با آژانس توسط کشورهای غیرهسته‌ای عضو را اجباری می‌داند. از این رو، تمامی مواد هسته‌ای این کشورها تحت پادمان‌های آژانس قرار می‌گیرد. بازرسی‌های درمحل آژانس از ابزارهای مهم آن برای تأیید پایبندی کشورهای عضو NPT به تعهدات آنان است. پادمان‌های آژانس برای ارزیابی صحت و کامل بودن اظهارنامه‌های کشورهای عضو درمورد مواد و فعالیت‌های هسته‌ای آنان، ایجاد شده‌اند. اقدامات نظارتی شامل بازرسی‌های درمحل می‌باشند. اساساً، دودسته اقدامات مطابق با موافقت‌نامه‌های پادمانی یک کشور عضو انجام می‌شود:

  • - یک دسته مربوط به تأیید گزارشات مربوط به مواد و فعالیت‌های هسته‌ای اظهار شده کشور عضو است که برطبق موافقت‌نامهه پادمانی جامع صورت می‌گیرد.
  • - دسته دیگر، اقدامات بیشتری را برای تقویت قابلیت‌های بازرسی آژانس اضافه می‌کند. این اقدامات تحت عنوان پروتکل الحاقی شناخته می‌شوند که آژانس را قادر می‌سازد نه تنها در موارد انحراف مواد هسته‌ای اظهار شده، بلکه از فعالیت‌های اظهار نشده نیز بازرسی نماید.

سه نوع موافقت‌نامه پادمانی آژانس به‌شرح زیر می‌باشد:

  • موافقت‌نامه پادمانی جامع (INFCIRC/153) : تمامی موافقت‌نامه‌های پادمانی جامع بین کشورهای غیرهسته‌ای و آژانس، براساس ماده 3 NPT منعقد شده‌اند. هریک از این موافقت‌نامه‌ها براساس سند INFCIRC/153 منعقد شده‌اند و کشور عضو را ملزم می‌کند پادمان‌ آژانس را نسبت به تمامی مواد شکافت‌پذیر منبع یا ویژه خود بپذیرند. این موافقت‌نامه‌ها، کشور عضو را ملزم می‌کنند که سیستم کنترل و شمارش مواد تحت پادمان را ایجاد کنند. دولت ایران نیز موافقت‌نامه پادمان جامع با آژانس را در 19 ژوئن 1973 امضاء کرد که تحت سند شماره INFCIRC/214 در دبیرخانه آژانس به‌ثبت رسیده است و از تاریخ 15 مه 1974 نیز پس از تحویل سند تصویب مجلس شورای ملی به آژانس، به اجراء درآمده است. شورای حکام در فوریه 1992 تصویب کرد که محدوده این موافقت‌نامه‌ها به مواد هسته‌ای اظهار شده توسط دولت عضو مربوطه محدود نمی شود، بلکه شامل هرگونه مواد هسته‌ای تحت پادمان خواهد شد که باید اظهار شوند. به هر حال، برای کشورهایی که فقط دارای موافقت‌نامه‌های پادمانی جامع با آژانس هستند، آژانس این اختیار را دارد که از فعالیت‌های احتمالی اظهار نشده از طریق بازرسی‌های ویژه بازرسی نماید.
  • موافقت‌نامه‌های پادمانی INFCIRC/66 : آژانس در برخی از کشورها پادمان‌هایی را اعمال می‌کند که جامع نیستند، اما ناظر به برخی موارد خاص هستند. این موافقت‌نامه‌های پادمانی که براساس سند INFCIRC/66 اعمال می‌شوند مواد هسته‌ای، مواد غیرهسته‌ای (مانند آب سنگین)، تأسیسات و تجهیزاتی که باید تحت پادمان قرار گیرند را مشخص می‌کنند. تحت چنین موافقت‌نامه‌هایی، آژانس ملزم است از عدم انحراف مواد و اقلام مشخص شده به مقاصد نظامی اطمینان حاصل نماید.
  • - پروتکل الحاقی  (INFCIRC/540): پروتکل الحاقی به‌منظور تقویت کارآمدی و بهبود کارآیی نظام پادمان‌های آژانس در 15 مه 1997 به تصویب رسید. کشورهایی که دارای موافقت‌نامه پادمانی جامع با آژانس هستند، می‌توانند این پروتکل را نیز منعقد نمایند. لازم الإجراء شدن پروتکل برای کشور عضو مربوطه بسته به تصویب آن در مجالس قانون‌گذاری است. هرچند برخلاف INFCIRC/153 پیوستن به این پروتکل داوطلبانه می‌باشد، اما نحوه عملکرد آژانس و کشورهای غربی و آمریکا به‌گونه‌ای بوده است که آن را اجباری نشان می‌دهد. آژانس ازطریق پروتکل الحاقی دسترسی کامل‌تری به کل فعالیت‌های مرتبط به امور هسته‌ای کشورهای عضو داشته و قادر خواهد بود که از فعالیت‌های اظهار نشده نیز بازرسی نماید.

بازرسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

آژانس سه نوع بازرسی متفاوت براساس موافقت‌نامه‌های پادمانی جامع و یک نوع بازرسی براساس پروتکل الحاقی انجام می‌دهد که به شرح ذیل می باشند:

  • - بازرسی موقت: آژانس از طریق این بازرسی، گزارش اولیه دولت عضو درمورد مواد هسته‌ای، تغییرات حاصل از زمان ارائه گزارش اولیه و انتقال بین‌المللی مواد هسته‌ای را بررسی و مورد نظارت قرار می‌دهد.
  • - بازرسی معمولی: آژانس اغلب از این بازرسی بهره گرفته و مراتب را یک هفته قبل از اعزام بازرسان کتباً به‌اطلاع دولت عضو خواهد رساند. براساس ماده 72 موافقت‌نامه پادمان جامع، آژانس بازرسی معمولی را برای بررسی موارد ذیل انجام می‌دهد: بررسی موقعیت، مشخصات، مقدار و ترکیبات مواد هسته‌ای تحت پادمان؛ بررسی اطلاعات مربوط به مواد حسابرسی نشده و اختلاف صادرات و واردات و هرگونه خطا در سیاهه مواد هسته‌ای؛ تطبیق گزارش‌ها و اظهارنامه‌های دولت عضو با سوابق و فعالیت‌های موجود. این بازرسی محدود به اماکن و تأسیساتی است که شامل مواد هسته‌ای هستند و دولت عضو آن‌ها را اظهار می‌کند.
  • - بازرسی ویژه: درحالی که اطلاعاتی که دولت عضو ارائه داده یا از بازرسی های معمولی کسب شده برای انجام مسئولیت‌های آژانس تحت موافقت‌نامه‌های پادمانی کافی نباشد، آژانس می‌تواند از بازرسی ویژه استفاده نماید. اگر بازرسی ویژه برمبنای ماده 77 موافقت‌نامه پادمان جامع انجام شود، کسب رضایت دولت بازرسی شونده توسط آژانس الزامی است و چنان چه توافق حاصل نشد، آژانس می‌تواند برمبنای ماده 18 موافقت‌نامه‌ و با تصویب شورای حکام بازرسی ویژه را انجام دهد. در هر صورت، آژانس در بازرسی ویژه به اطلاعات و مکان‌هایی فراتر از آن‌چه که در موافقتنامه‌ پادمان جامع مقرر شده‌است، دسترسی پیدا می‌کند.
  • بازرسی‌های پروتکل الحاقی: براساس پروتکل الحاقی، بازرسی حق آژانس است و نیازی به‌تصویب شورای حکام (برخلاف بازرسی ویژه) ندارد. از طرف دیگر، آژانس در بازرسی‌های خود برمبنای پروتکل الحاقی حق دارد به هرمکانی که برای انجام وظایف خود ضروری می‌داند، دسترسی پیدا کند. این نوع بازرسی بیشتر برای فعالیت‌های اظهارنشده طراحی شده و درواقع، می‌توان از آن به بازرسی‌های سرزده تعبیر کرد.


[1] این مطلب از این منبع اخذ شده است: برنامه هسته ای ایران: واقعیت های هسته ای، کاظم غریب آبادی، موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، پائیز 1387.

دیدگاه‌ها بسته هستند.