واژه‌های مربوط به معاهدات و موافقت‌نامه‌های هسته‌ای

واژه‌های مربوط به معاهدات و موافقت‌نامه‌های هسته‌ای

مذاکرات محدودیت سلاح‌های استراتژیک (سالت یک )

یک رشته گفت وگوهای کنترل تسلیحاتی است که میان ایالات متحدهو اتحاد شوروی سابق برگزار شد و به انعقاد معاهده موشک‌های ضد بالستیک و موافقت‌نامه موقتانجامید. مذاکرات در 1969، اندکی بعد از آغاز حکومت رئیس جمهور ریچارد نیکسون آغازشد و در ماه مه 1972 به‌بار نشست. نخستین موافقت‌نامه به‌دست آمده “معاهده میان ایالاتمتحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در باب محدودکردن سیستم‌های موشکیضد بالستیکی (ABM)”، استقرار اینموشک‌ها را تنها در دونقطه از خاک هرکشور (یکی برای دفاع از پایتخت و دیگری برایدفاع از یک سایت موشک‌های بالستیکی بین قاره‌ای) مجاز می‌شمرد. در ماده 5معاهده تصریح می‌شود که “دوطرف موافقت می‌کنند از تهیه، آزمایش و یا استقرارسیستم‌های ای.بی.ام و یا اجزای متشکله آن‌ها خودداری کنند.” همچنین به موجب مفاد اینمعاهده، استقرار برخی از گونه‌های تأسیسات راداری که می‌توانند برای سیستم‌هایای.بی.ام مثمرثمر باشند، منع شده‌است. این معاهده در 30 سپتامبر 1972 به تصویبرسید. سند دوم، “موافقت‌نامه موقت میان ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شورویسوسیالیستی در باب اتخاذ تدابیری مشخص درمورد محدودکردن سلاح‌های تعرضیاستراتژیکی” که یک معاهده موقت بود، قرار بود برای پنج‌سال اعتبار داشته باشد تا بتوانند (در این فاصله) معاهده سالت دو را منعقد کنند. این سند، شمار سکوهای ثابت پرتاب موشک بالستیک بین قاره‌ای را در سطح موجودشانتثبیت کرد. این سند تصریح می‌کرد که حد سیستم‌های زیردریایی پایه را باید دوطرف با توافق یکدیگر تعیین کنند. این موافقت‌نامه سکوهای پرتاب متحرک را دربرنمی‌گیرد. سالت یک،بدین ترتیب آغاز دهه‌ای سرشار از سرخوشی در روابط ابرقدرت‌ها بود. با وجود این،حکومت رونالد ریگان شوروی‌ها را متهم کرد که با ساختن تأسیسات راداری غیرمجاز درسیبری، معاهده ای.بی.ام را نقض کرده‌اند. شوروی‌ها هم درباره تأسیسات راداری ایالاتمتحده در گرینلند و انگلیس، پرسش‌های یکسانی را مطرح می‌کردند. روس‌ها ابتکار دفاعاستراتژیک (جنگ ستارگان) ریگان را از جمله مقولاتی خواندند که ناقض معاهده ای.بی.ام است، زیرا هدف اصلی این برنامه تدارک چتری(تدافعی) دربرابر حملهه هسته‌ای است و موضوعی است که به‌صراحت در موافقت‌نامهممنوع شده‌است.

مذاکرات محدودیت سلاح‌های استراتژیک (سالت دو) (1979ـ1972 )

رشته مذاکراتی است که به امضای یک معاهده کنترل تسلیحاتی کههرگز به‌تصویب نرسید، انجامیده است. این مذاکرات در نوامبر 1972، بلافاصله بعد ازتصویب موافقتنامه‌های سالت یک آغاز شد. پایین آمدن رئیس جمهور ریچاردنیکسون از سریر قدرت در 1974 نمایان‌گر آغاز نزولی طولانی در روابط ایالات متحده ـاتحاد شوروی بود که نهایت افت آن تهاجم شوروی‌ها به افغانستان در دسامبر 1979 بود. با وجود این، معاهده سالت دو که عنوان رسمی آن “معاهده میان ایالات متحده آمریکا واتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در باب محدودیت سلاح‌های تعرضی استراتژیک” است در 19ژوئن 1979 به امضاء رسید، اما هیچ‌گاه تصویب نشد. در این معاهده، برقراری تساوی میانوسایل پرتاب دوطرف، منع ساختن سکوهای پرتاب موشکی زمین پایه و محدودیت شمارکلاهک‌هایی را که گونه‌های خاصی از موشک‌ها و یا بمب‌افکن‌ها قادر به حملشان هستندپیش‌بینی شده بود. این معاهده تصریح می‌‌کرد که هرطرف با وسائل فنی ملی خود و ازجمله با ماهواره‌های جاسوسی، گزارش‌های اطلاعاتی و غیره بر رعایت مفاد معاهده نظارت خواهد کرد. تهاجم شوروی‌ سابق به افغانستان در سال 1979 همراه با تلاش‌هایی که ریگان به‌منظور تأمین سطحی برابر (با اتحادشوروی سابق) برای نیروهای نظامی ایالات متحده مبذول می‌داشت، به‌منزله پایان بحث‌هایتصویب این معاهده در سنا بود. با وجود این، هر دوطرف توافق کردند که تا زمانی کهطرف‌های مقابلشان مفاد معاهده را رعایت کنند، آن‌ها نیز چنین کنند. این التزامتلویحی در 1986 پایان گرفت، زیرا ریگان در این زمان اجازه داد محدودیتی که بر شمار سکوهای پرتاب موشکی زیردریایی پایه برقرار شده‌بود، برداشته شود. مذاکرات کنترل تسلیحاتی در 1981 و 1982 با مذاکرات موشک‌های هسته‌ای میان‌برد و مذاکرات کاهش سلاح‌های استراتژیک (استارت) ازسرگرفته شد، اما تا آغاز کنفرانس‌های عالی میان ریگان و گورباچف در 1985، هیچ‌گونه پیشرفت واقعی در این عرصهممکن نشد.

مذاکرات کاهش سلاح‌های استراتژیک (استارت) و مذاکرات نیروهای هسته‌ای میان‌برد (1981 – 1983 )

یک رشته مذاکرات کنترل تسلیحاتی است که ایالات متحده و اتحاد شوروی سابق از نوامبر 1981 تا دسامبر 1983 برگزار کردند و گرچه نتایج آن‌هاانگشت‌شمار بود، زمینه را برای مذاکرات بعدی هموار کرد. بعد از تهاجمشوروی‌ سابق به افغانستان، ریگان مذاکرات سالت را با توجیه این‌که محدودیت‌های مصنوعی بر نیروهایایالات متحده برقرار کرده‌است به باد انتقاد گرفت و تأکید کرد که معاهدات سالت بهشوروی‌ها مزیتی استراتژیک بخشیده است، در حالی که مزایای آن برای ایالات متحده، درعرصه کنترل تسلیحات، سطحی است. ریگان در اکتبر 1981 طرح گزینش صفر خود را ارائهداد که به‌موجب آن قرار بود همه موشک‌های هسته‌ای میان‌برد را از میان بردارند. ماه بعد، مذاکرات با شوروی سابق در ژنو آغاز شد. رئیس جمهور ریگان در 1982، به همین ترتیب پیشنهاد کاهش اساسی در شمار سکوهای پرتاب موشک و به‌خصوص سیستم‌های زمین پایه را که مطلوب شوروی‌ها بود، ارائه داد. در این پیشنهاد، میزان کلاهک‌های هرطرف حدأکثر 5000عدد تعیین شده بود (2500 عدد برای سیستم‌های زمین پایه). گفت‌وگوهای “استارت” درژوئن 1982 آغاز شد. در مارس 1983، ریگان برنامه ابتکار دفاع استراتژیک و یا جنگستارگان خود را پیشنهاد کرد و در اواخر همان سال ناتو اعلام داشت که موشک‌هایهسته‌ای میان‌برد ایالات متحده در اروپا مستقر خواهند شد. شوروی‌ها آنگاه در دسامبراز مذاکرات ژنو بیرون رفتند.

معاهده منع محدود آزمایش‌های هسته‌ای (  PTBT)

به‌دنبال شرایط و اوضاع مناسب بین‌الملللی، گفتگوهایی در سطح بالا از آوریل تا ژوئن 1963 صورت گرفت که منجر به‌ایجاد توافق هات‌لاین بین شوروی سابق و آمریکا و همین‌طور توافق بر سر برگزاری اجلاسی در 15 ژوئیه 1963 در مسکو برای منع آزمایش‌های هسته‌ای گردید. در طول اجلاس مسکو که 10 روز به‌طول انجامید، انگلیس، آمریکا و شوروی سابق درمورد معاهده منع محدود آزمایش‌های هسته‌ای (PTBT) مذاکره کردند و این معاهده در 15 اوت 1963 در مسکو توسط وزرای خارجه سه‌کشور امضاء شد. این معاهده، هرگونه آزمایش انفجاری سلاح هسته‌ای یا هرنوع انفجار هسته‌ای دیگر (همچنین انفجارهای صلح‌آمیز) را در هرمکانی تحت کنترل یا صلاحیت یک دولت عضو در هر بخش از محیط ذیل ممنوع کرده است: جو، ماورای جو، زیر آب شامل آب‌های زیرزمینی و آزاد. این معاهده، انفجارات هسته‌ای زیرزمینی را ممنوع نکرده است، بنابراین کشورهای هسته‌ای می توانستند در توسعه یا بهبود روش در آزمایش‌های زیرزمینی به یکدیگر کمک و مساعدت نمایند. لذا انگلیس و آمریکا مشترکا در صحرای نوادا، دست به آزمایش‌های هسته‌ای زیرزمینی زدند.

معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT)

معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) در سال 1968 توسط کمیته 18 نفری خلع سلاح به مجمع عمومی سازمان ملل تسلیم شد که مجمع آن‌را طی قطعنامه شماره 2373 به‌تصویب رساند و از سال 1970 نیز لازم الإجراء گردید. دو اصل برای درک معاهده اهمیت دارد:

  • - اصل اول: استفاده صلح‌جویانه از انرژی هسته‌ای بدون هیچ‌گونه مانع و تبعیضی باید برای همگان میسر باشد.
  • - اصل دوم: گسترش سلاح‌های هسته‌ای، صلح و امنیت بین‌المللی را به خطر می‌اندازد.

تعهدات اعضای معاهده به دودسته تعهدات مربوط به کشورهای دارنده سلاح‌های هسته‌ای و تعهدات مربوط به کشورهای فاقد سلاح‌های هسته‌ای تقسیم می‌شود. تعهدات مربوط به کشورهای دارنده سلاح‌های هسته‌ای عضو معاهده عبارتنداز:

  • - طبق ماده یک معاهده، کشورهای دارنده سلاح هسته‌ای موافقت می‌کنند از انتقال سلاح‌های هسته‌ای یا وسایل منفجره هسته‌ای به دریافت‌کننده خودداری نمایند و از انتقال کنترل بر این قبیل سلاح‌ها و وسایل نیز منع شده‌اند.
  • -       ماده 5، اقداماتی را پیش‌بینی کرده‌است که به‌موجب آن اعضای دارنده سلاح هسته‌ای، براساس عدم تبعیض منافع بالقوه حاصله از استفاده صلح‌جویانه از انفجارات هسته‌ای را با دریافت هزینه‌ای که در این کشورها برای وسایل منفجره به‌کار می رود، در اختیار کشورهای غیرهسته‌ای قرار دهند.
  • - طبق ماده 6، این کشورها متعهد می‌گردند که با حسن نیت، مذاکرات درخصوص اقدامات مؤثر جهت توقف هرچه زودتر مسابقات هسته‌ای و خلع سلاح هسته‌ای، انعقاد معاهده خلع‌سلاح عمومی و کامل تحت کنترل شدید و مؤثر بین‌المللی را تعقیب نماید.

تعهدات مربوط به کشورهای فاقد سلاح هسته‌ای عضو معاهده نیز عبارتنداز:

  • - طبق ماده دو، هریک از کشورهای گروه بالا تعهد می‌کند که از دریافت و کنترل سلاح    هسته‌ای یا سایر مواد منفجره خودداری کند و برای تولید این قبیل سلاح‌ها یا وسایل، تقاضای کمک ننموده و آن‌را دریافت نکند.
  • - بند یک ماده سه، نیز این کشورها را متعهد می‌سازد که نظام پادمان‌های آژانس
  • بین‌المللی انرژی اتمی را به‌منظور جلوگیری از انحراف انرژی هسته‌ای از استفاده صلح‌جویانه به سلاح هسته‌ای یا وسائل منفجره هسته‌ای بپذیرند.

دیگر مواد مهم معاهده نیز عبارتنداز:

  • - در بند سه ماده 9 معاهده، کشور دارای سلاح هسته‌ای چنین تعریف شده‌است: کشوری که قبل از اول ژانویه 1967، سلاح هسته‌ای یا سایر وسایل منفجره هسته‌ای را تولید و منفجر کرده‌است. از این‌رو، پنج کشور ایالات متحده آمریکا، شوروی (سابق)، انگلستان، فرانسه و چین مشمول این تعریف قرار گرفتند که با پیوستن سه‌کشور فرانسه و چین در دو دهه بعد به سه کشور اول که از آغاز عضو NPT بودند، ترکیب 5 کشور دارنده سلاح هسته‌ای عضو NPT همانند ترکیب پنج کشور عضو دائم شورای امنیت شد که همان فاتحان جنگ جهانی دوم بودند.
  • - در ماده 4معاهده، به «حق مسلم» توسعه انرژی هسته‌ای برای مقاصد صلح‌آمیز اشاره شده‌است. کشورهای فاقد سلاح هسته‌ای هنگام مذاکره بر سر معاهده، در ازای تعهد عدم کسب سلاح و اجرای پادمان‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، خواستار عدم ایجاد مانع در توسعه قدرت هسته‌ای شدند. از این‌رو، ماده 4 را عامل متعادل‌کننده تعهد عدم کسب سلاح از سوی خود قلمداد می‌کردند.

معاهده منع آزمایش‌های هسته‌ای بالاتر از 150 کیلو تن (TTBT)

انعقاد موافقت‌نامه سالت یک در 1972 به انجام رسید. درمذاکرات بعدی برای انعقاد سالت دو زمانی که نیکسون و برژنف در ژوئیه 1974 اجلاسی را برگزار کردند، هیچ توافقی برای امضاء آماده نبود. تحت این شرایط، موضوع منع آزمایش‌ها برای پرکردن این شکاف مطرح شد. از این‌رو، در مدت زمان بسیار کوتاهی معاهده دوجانبه TTBT منعقد شد و در سه ژوئیه 1974 با یک پروتکل نظارتی امضاء گردید. معاهده، دو ابرقدرت را متعهد به ممنوع‌کردن، جلوگیری و عدم انجام هرگونه آزمایش سلاح هسته‌ای در زیرزمین که قدرتی بیش از 150 کیلوتن داشته باشد، می نماید. اعضاء طبق این معاهده توافق کردند که این معاهده درمورد آزمایش‌های هسته‌ای صلح‌آمیز مصداق نمی یابد، اما متعهد به حل‌وفصل سریع این موضوع گردیدند.

معاهده انفجارات صلح‌آمیز هسته‌ای (PNET)

معاهده انفجارهای صلح‌آمیز هسته‌ای (PNET) در 28 مه 1976 بین شوروی (سابق) و آمریکا امضاء شد. این معاهده، انفجارهای صلح‌آمیز هسته‌ای انفرادی را تا 150 کیلو تن و انفجارهای گروهی را تا 5/1 مگاتن محدود می‌کند. همان‌طور که مشهود است، اقدامات جلوگیری از آزمایش‌های هسته‌ای تا قبل از پایان جنگ سرد همگی محدود بوده و محدوده خاصی را شامل می‌شدند. علت آن نیز احساس نیاز کشورهای هسته‌ای به آزمایش بود که قصد منع جامع آن را نداشتند. از 1990 به بعد، مباحث منع آزمایش‌های هسته‌ای دقیق‌تر شده و شامل موارد جزئی‌تر گردید.

معاهده منع جامع آزمایش‌های هسته‌ای (CTBT)

کنفرانس خلع سلاح (CD) برای اولین بار در 10 اوت 1993 موافقت کرد که مذاکره درمورد معاهده منع جامع آزمایش‌های هسته‌ای را به‌عهده بگیرد. مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز در تأیید تصمیم کنفرانس، به اتفاق آراء در 16 دسامبر 1993 قطعنامه‌ای را به‌نام معاهده منع جامع آزمایش‌های هسته‌ای به‌تصویب رساند و طی آن از کنفرانس خلع سلاح خواست که در شروع اجلاس 1994 خود، کمیته ویژه منع آزمایش‌های هسته‌ای را با مسئولیت مذاکره در این مورد مجدداً تأسیس نماید و خود نیز به‌عنوان اولویت در مذاکراتش با جدیت معاهده‌ای را با ویژگی جهانی، بین‌المللی و قابل نظارت مؤثر دنبال نماید. فلذا، کنفرانس خلع سلاح به کمیته ویژه منع آزمایش‌های هسته‌ای مأموریت داد تا به‌طور گسترده روی معاهده فوق و با ویژگی‌های پیش‌گفته کار کند، از این‌رو، مذاکرات درمورد منع همه‌جانبه آزمایش‌های هسته‌ای در 25 ژانویه 1994 در ژنو آغاز شد. در کنفرانس خلع سلاح، مذاکره درمورد CTBT روی متنی به‌نام متن معاهده درگردش آغاز گردید. از آنجا که اختلافات روی این متن بیش از اندازه بود، کشورهای عضو ترغیب به ارائه متن جدیدی به‌عنوان مصالحه شدند و از این میان، ابتدا جمهوری اسلامی ایران و سپس استرالیا متنی را بهCD  ارائه دادند. با این وجود، اختلافات حل نگردید و نهایتاً در اواخر سال 96 به‌علت به اجماع نرسیدن اعضای CD روی متن معاهده، استرالیا متن خود را با تغییراتی به مجمع عمومی فرستاد و مجمع عمومی نیز آن را طی قطعنامه 245/50 مورخ 10 دسامبر 1996 برابر با 19 شهریور 1375 تصویب نمود. در این مورد، ریچارد باتلر سفیر و نماینده دائم استرالیا در سازمان ملل که چهره او درجریان بازرسی تسلیحاتی عراق شهره خاص و عام شده است، در مصاحبه‌ای اظهار داشت: “در پی درک عدم امکان پیشبرد کار در CD تصمیم گرفته شد به جای این‌که اجازه دهیم این متن به بایگانی سپرده شود، آن را به‌نحوی از چهارچوب CD خارج نموده و در مجمع عمومی که اعضای آن برخلاف CD فاقد حق وتو می باشند، به تصویب برسانیم. برای این‌کار کشوری معتبر و مورداعتماد که ضمناً در میانه راه مغلوب نشود و به زمین نخورد، لازم بود. تعدادی از کشورهای دوست به ما گفتند که استرالیا قادر به انجام این‌کار است. پس از بررسی این موضوع توسط مقامات دولت استرالیا با حضور خود من، به نتیجه رسیدیم که این مسئله از هر چیز دیگری مهم‌تر است و باید آن را انجام دهیم.” تعهد اساسی کشورهای عضو این معاهده عبارتست‌از: عدم انجام هرگونه انفجار برای آزمایش سلاح‌های هسته‌ای و یا هر انفجار هسته‌ای دیگر. ذکر این نکته نیز ضروری است که CTBT آزمایش های شبیه سازی شده را ممنوع نمی‌کند و از این‌رو، راه را برای ارتقای کیفی سلاح‌های هسته ای باز می دارد. این معاهده هنوز لازم الإجراء نشده است.



[1] این مطلب از این منبع اخذ شده است: برنامه هسته ای ایران: واقعیت های هسته ای، کاظم غریب آبادی، موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، پائیز 1387.

 

دیدگاه‌ها بسته هستند.