واژه‌های مربوط به معاهدات و موافقت‌نامه‌های هسته‌ای

واژه‌های مربوط به معاهدات و موافقت‌نامه‌های هسته‌ای

مذاکرات محدودیت سلاح‌های استراتژیک (سالت یک )

یک رشته گفت وگوهای کنترل تسلیحاتی است که میان ایالات متحدهو اتحاد شوروی سابق برگزار شد و به انعقاد معاهده موشک‌های ضد بالستیک و موافقت‌نامه موقتانجامید. مذاکرات در 1969، اندکی بعد از آغاز حکومت رئیس جمهور ریچارد نیکسون آغازشد و در ماه مه 1972 به‌بار نشست. نخستین موافقت‌نامه به‌دست آمده “معاهده میان ایالاتمتحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در باب محدودکردن سیستم‌های موشکیضد بالستیکی (ABM)”، استقرار اینموشک‌ها را تنها در دونقطه از خاک هرکشور (یکی برای دفاع از پایتخت و دیگری برایدفاع از یک سایت موشک‌های بالستیکی بین قاره‌ای) مجاز می‌شمرد. در ماده 5معاهده تصریح می‌شود که “دوطرف موافقت می‌کنند از تهیه، آزمایش و یا استقرارسیستم‌های ای.بی.ام و یا اجزای متشکله آن‌ها خودداری کنند.” همچنین به موجب مفاد اینمعاهده، استقرار برخی از گونه‌های تأسیسات راداری که می‌توانند برای سیستم‌هایای.بی.ام مثمرثمر باشند، منع شده‌است. این معاهده در 30 سپتامبر 1972 به تصویبرسید. سند دوم، “موافقت‌نامه موقت میان ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شورویسوسیالیستی در باب اتخاذ تدابیری مشخص درمورد محدودکردن سلاح‌های تعرضیاستراتژیکی” که یک معاهده موقت بود، قرار بود برای پنج‌سال اعتبار داشته باشد تا بتوانند (در این فاصله) معاهده سالت دو را منعقد کنند. این سند، شمار سکوهای ثابت پرتاب موشک بالستیک بین قاره‌ای را در سطح موجودشانتثبیت کرد. این سند تصریح می‌کرد که حد سیستم‌های زیردریایی پایه را باید دوطرف با توافق یکدیگر تعیین کنند. این موافقت‌نامه سکوهای پرتاب متحرک را دربرنمی‌گیرد. سالت یک،بدین ترتیب آغاز دهه‌ای سرشار از سرخوشی در روابط ابرقدرت‌ها بود. با وجود این،حکومت رونالد ریگان شوروی‌ها را متهم کرد که با ساختن تأسیسات راداری غیرمجاز درسیبری، معاهده ای.بی.ام را نقض کرده‌اند. شوروی‌ها هم درباره تأسیسات راداری ایالاتمتحده در گرینلند و انگلیس، پرسش‌های یکسانی را مطرح می‌کردند. روس‌ها ابتکار دفاعاستراتژیک (جنگ ستارگان) ریگان را از جمله مقولاتی خواندند که ناقض معاهده ای.بی.ام است، زیرا هدف اصلی این برنامه تدارک چتری(تدافعی) دربرابر حملهه هسته‌ای است و موضوعی است که به‌صراحت در موافقت‌نامهممنوع شده‌است.

مذاکرات محدودیت سلاح‌های استراتژیک (سالت دو) (1979ـ1972 )

رشته مذاکراتی است که به امضای یک معاهده کنترل تسلیحاتی کههرگز به‌تصویب نرسید، انجامیده است. این مذاکرات در نوامبر 1972، بلافاصله بعد ازتصویب موافقتنامه‌های سالت یک آغاز شد. پایین آمدن رئیس جمهور ریچاردنیکسون از سریر قدرت در 1974 نمایان‌گر آغاز نزولی طولانی در روابط ایالات متحده ـاتحاد شوروی بود که نهایت افت آن تهاجم شوروی‌ها به افغانستان در دسامبر 1979 بود. با وجود این، معاهده سالت دو که عنوان رسمی آن “معاهده میان ایالات متحده آمریکا واتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در باب محدودیت سلاح‌های تعرضی استراتژیک” است در 19ژوئن 1979 به امضاء رسید، اما هیچ‌گاه تصویب نشد. در این معاهده، برقراری تساوی میانوسایل پرتاب دوطرف، منع ساختن سکوهای پرتاب موشکی زمین پایه و محدودیت شمارکلاهک‌هایی را که گونه‌های خاصی از موشک‌ها و یا بمب‌افکن‌ها قادر به حملشان هستندپیش‌بینی شده بود. این معاهده تصریح می‌‌کرد که هرطرف با وسائل فنی ملی خود و ازجمله با ماهواره‌های جاسوسی، گزارش‌های اطلاعاتی و غیره بر رعایت مفاد معاهده نظارت خواهد کرد. تهاجم شوروی‌ سابق به افغانستان در سال 1979 همراه با تلاش‌هایی که ریگان به‌منظور تأمین سطحی برابر (با اتحادشوروی سابق) برای نیروهای نظامی ایالات متحده مبذول می‌داشت، به‌منزله پایان بحث‌هایتصویب این معاهده در سنا بود. با وجود این، هر دوطرف توافق کردند که تا زمانی کهطرف‌های مقابلشان مفاد معاهده را رعایت کنند، آن‌ها نیز چنین کنند. این التزامتلویحی در 1986 پایان گرفت، زیرا ریگان در این زمان اجازه داد محدودیتی که بر شمار سکوهای پرتاب موشکی زیردریایی پایه برقرار شده‌بود، برداشته شود. مذاکرات کنترل تسلیحاتی در 1981 و 1982 با مذاکرات موشک‌های هسته‌ای میان‌برد و مذاکرات کاهش سلاح‌های استراتژیک (استارت) ازسرگرفته شد، اما تا آغاز کنفرانس‌های عالی میان ریگان و گورباچف در 1985، هیچ‌گونه پیشرفت واقعی در این عرصهممکن نشد.

مذاکرات کاهش سلاح‌های استراتژیک (استارت) و مذاکرات نیروهای هسته‌ای میان‌برد (1981 – 1983 )

یک رشته مذاکرات کنترل تسلیحاتی است که ایالات متحده و اتحاد شوروی سابق از نوامبر 1981 تا دسامبر 1983 برگزار کردند و گرچه نتایج آن‌هاانگشت‌شمار بود، زمینه را برای مذاکرات بعدی هموار کرد. بعد از تهاجمشوروی‌ سابق به افغانستان، ریگان مذاکرات سالت را با توجیه این‌که محدودیت‌های مصنوعی بر نیروهایایالات متحده برقرار کرده‌است به باد انتقاد گرفت و تأکید کرد که معاهدات سالت بهشوروی‌ها مزیتی استراتژیک بخشیده است، در حالی که مزایای آن برای ایالات متحده، درعرصه کنترل تسلیحات، سطحی است. ریگان در اکتبر 1981 طرح گزینش صفر خود را ارائهداد که به‌موجب آن قرار بود همه موشک‌های هسته‌ای میان‌برد را از میان بردارند. ماه بعد، مذاکرات با شوروی سابق در ژنو آغاز شد. رئیس جمهور ریگان در 1982، به همین ترتیب پیشنهاد کاهش اساسی در شمار سکوهای پرتاب موشک و به‌خصوص سیستم‌های زمین پایه را که مطلوب شوروی‌ها بود، ارائه داد. در این پیشنهاد، میزان کلاهک‌های هرطرف حدأکثر 5000عدد تعیین شده بود (2500 عدد برای سیستم‌های زمین پایه). گفت‌وگوهای “استارت” درژوئن 1982 آغاز شد. در مارس 1983، ریگان برنامه ابتکار دفاع استراتژیک و یا جنگستارگان خود را پیشنهاد کرد و در اواخر همان سال ناتو اعلام داشت که موشک‌هایهسته‌ای میان‌برد ایالات متحده در اروپا مستقر خواهند شد. شوروی‌ها آنگاه در دسامبراز مذاکرات ژنو بیرون رفتند.

معاهده منع محدود آزمایش‌های هسته‌ای (  PTBT)

به‌دنبال شرایط و اوضاع مناسب بین‌الملللی، گفتگوهایی در سطح بالا از آوریل تا ژوئن 1963 صورت گرفت که منجر به‌ایجاد توافق هات‌لاین بین شوروی سابق و آمریکا و همین‌طور توافق بر سر برگزاری اجلاسی در 15 ژوئیه 1963 در مسکو برای منع آزمایش‌های هسته‌ای گردید. در طول اجلاس مسکو که 10 روز به‌طول انجامید، انگلیس، آمریکا و شوروی سابق درمورد معاهده منع محدود آزمایش‌های هسته‌ای (PTBT) مذاکره کردند و این معاهده در 15 اوت 1963 در مسکو توسط وزرای خارجه سه‌کشور امضاء شد. این معاهده، هرگونه آزمایش انفجاری سلاح هسته‌ای یا هرنوع انفجار هسته‌ای دیگر (همچنین انفجارهای صلح‌آمیز) را در هرمکانی تحت کنترل یا صلاحیت یک دولت عضو در هر بخش از محیط ذیل ممنوع کرده است: جو، ماورای جو، زیر آب شامل آب‌های زیرزمینی و آزاد. این معاهده، انفجارات هسته‌ای زیرزمینی را ممنوع نکرده است، بنابراین کشورهای هسته‌ای می توانستند در توسعه یا بهبود روش در آزمایش‌های زیرزمینی به یکدیگر کمک و مساعدت نمایند. لذا انگلیس و آمریکا مشترکا در صحرای نوادا، دست به آزمایش‌های هسته‌ای زیرزمینی زدند.

معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT)

معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) در سال 1968 توسط کمیته 18 نفری خلع سلاح به مجمع عمومی سازمان ملل تسلیم شد که مجمع آن‌را طی قطعنامه شماره 2373 به‌تصویب رساند و از سال 1970